Lažno website šaj te dikhel pe skoro isto sar čačutni web rig, ama lesko ciljo šaj te ovel te lel tumaro password, kartakere podatkija vaj aver privatno džanibe.
Vaš oda, angleder te den tumare podatkija, dikhen jekhvar maj lačhe i rig savi otvorisardan.
Internetosko than šaj te dikhel pe čačutno, ama te ovel kerdo samo te lel tumare podatkija.
Nesave lažne web riga dikhen pe skoro isto sar banka, internetoski prodavnica, Facebook, Instagram, Google vaj aver pinđardo servisi. Len isi slično logo, boje, dugmija thaj login rig, ama o ciljo si aver: te len tumaro anav, password, kartakere podatkija vaj aver privatno džanibe.
Vaš oda, angleder te den tumare podatkija, dikhen jekhvar maj lačhe i rig savi otvorisardan.
Ande akava vodiči ka dikhas sar šaj te pinđaren jekh lažno website.
1. Lažno website – Dikhen i internetoski adresa
Jekh andar e maj importantno butja si i adresa savi sikavel pe upral ko browseri.
Te kamen te džan ko Facebook, čačutni adresa trubul te ovel paše:
facebook.com
Ama jekh lažno rig šaj te koristinel nešto sar:
facebook-login-example.com
vaj:
facebook.security-example.net
Kana dikhen jekh pinđardo anav ande adresa, akava korkoro na značinel kaj i rig si čačutni.
O importantno kotor si glavno anav e rigako.
Vaš oda, angleder te den password vaj kartakere podatkija, sako vakti dikhen i adresa.
2. Dikhen te i adresa počninel HTTPS-esa
Ko browseri but riga počninen:
https://
Akava značinel kaj i veza maškar tumaro browseri thaj i web rig si arakhli.
Ama isi jekh importantno buti:
HTTPS korkoro na značinel kaj i rig si čačutni.
Vi jekh lažno website šaj te koristinel HTTPS.
Vaš oda na dikhen samo o lokoto vaj HTTPS. Dikhen vi so si i adresa thaj kon si palo website.
3. Dikhen čudno slova vaj neve anava ande URL
Manuša save keren lažne riga butivar probinen te keren i adresa te dikhel pe sar čačutni.
Šaj te paruven jekh slovo.
Primer:
paypaI.com
Kava dikhle pe sar paypal.com, ama jekh slovo šaj te ovel aver.
Vaj šaj te dodinen aver lafza:
paypal-login-example.com
amazon-account-check.net
bank-security-login.example
Te i adresa si but bari, čudno vaj isi la but aver lafza, ačhen thaj dikhen la maj lačhe.
4. Lažno website šaj te dikhel pe isto sar čačutno
Adjes si lokho jekh web rig te kopirinel aver rigako dizajno.
Jekh lažno website šaj te isi le:
- isto logo;
- iste boje;
- iste slike;
- isto dugme;
- skoro isto login rig.
Vaš oda dizajno na si dokaz kaj website si čačutno.
Te jekh rig rodel tumendar privatno podatkija, sako vakti dikhen i adresa angleder te den len.
5.Lažno website – Pazinen tumen ko login riga
Te jekh linko bičhalel tumen direktno ko login rig, na den odmah tumaro password.
Maj lačho si:
- phanden i rig;
- putren nevo browserosko than;
- pisinen korkore i čačutni adresa;
- login-inen andar akaja rig.
Primer:
Te avela tumenge poraka:
“Tumaro account ka ovel phandlo. Login-in akana.”
Na klikinen odmah.
Džan korkore ko website savo pinđaren.
Te čačes isi problema tumare account-esa, butivar ka dikhen akaja informacija vi kana putren korkore i čačutni rig.
6. Maj but pazinen tumen ko riga save roden kartakere podatkija
Angleder te den:
- kartako numero;
- kartako datum;
- sigurnosko numero;
- bankakere podatkija;
- tumaro anav thaj adresa;
ačhen jekh minuto thaj proverinen i rig.
Pučen tumen:
Pinđarava akava website?
Me korkoro avilem akate vaj neko bičhalđa mange linko?
I adresa si čačutni?
Sostar rodel mandar akala podatkija?
Te tumenge nešto na dikhel pe lačhe, maj lačho si te na den nisave podatkija.
7. Bari cena šaj te ovel znako kaj nešto na si lačhe
Nesave lažne prodavnice probinen te anen manušen but cikne cenenca.
Primer:
Jekh telefoni savo normalno si 900 €, a i rig vakerel kaj si 150 €.
Te jekh ponuda si but maj lačhi nego so si normalno, majangle proverinen.
Na mukhen o bari popusto te kerel tumen sig te den kartakere podatkija.
8. Na pačan sako porakako linko
Lažne web riga butivar aven andar:
- email;
- SMS;
- WhatsApp;
- Facebook;
- Instagram;
- aver porake.
I poraka šaj te vakerel:
“Tumaro account si blokirimo.”
“Tumen dobisardan nagrada.”
“Trubul te potvrdinen tumare podatkija.”
“Tumari kartica ka ovel phandli.”
Akala lafza probinen te keren tumen te daran vaj te keren nešto sig.
Kana isi dar, bari nagrada vaj but sig request, na keren ništa sig.
Ačhen thaj proverinen.
9. Sar šaj te proveris website angleder te des podatkija?
Angleder te den privatno džanibe, keren akala butja:
- dikhen lačhe i internetoski adresa;
- dikhen kon si palo website;
- na pačan samo ko logo thaj dizajno;
- na den password andar linko savo neko bičhalđa tumenge;
- te isi tumen sumnja, pisinen korkore i čačutni adresa;
- na den kartakere podatkija te na pinđaren i rig;
- kana nešto dikhel pe but lačho te ovel čačutno, proverinen duj droma.
10.Lažno website – So te keres te već dinđan tumare podatkija?
Te dinđan tumaro password ko lažno website, paruven le maj sig so šaj.
Te isto password koristinen vi ko aver riga, paruven le vi odothe.
Te dinđan kartakere vaj bankakere podatkija, kontaktirinen tumari banka maj sig so šaj.
Te isi tumen Two-step verification, aktivirinen le.
Dikhen vi tumare account-a te isi login andar jekh uređaj vaj than savo na pinđaren.
Jekh tikni lista angleder te den tumare podatkija
Angleder te pisinen password, kartako numero vaj aver privatno džanibe, pučen tumen:
✅ Me pinđarava akaja web rig?
✅ I adresa si čačutni?
✅ Me korkoro avilem ko akava website?
✅ Džanava soske rodel mandar akala podatkija?
✅ Na isi čudno slova vaj čudno anava ande adresa?
✅ Na probinel neko te kerel man te darav vaj te kerav nešto sig?
Te barem jekh buti na si tumenge jasno, na den tumare podatkija.
Maj lačho si te proveris duj droma
Jekh lažno website šaj te dikhel pe but lačhe.
Šaj te isi le logo, slike, HTTPS thaj dizajno savo dikhel pe isto sar čačutni rig.
Ama tumaro maj lačho arakhibe si te na keren butja sig.
Dikhen i adresa.
Proverinen kon si palo website.
Thaj angleder te den tumaro password, kartakere podatkija vaj aver privatno džanibe, pučen tumen:
“Me čačes džanava kaske dava akala podatkija?”
Te odgovor na si jasno, na den ništa.
Maj but informacije vaš opasne web riga šaj te arakhen ko Google Safe Browsing.
Dikhen vi aver vodiča ko Romani IT – Sar Šaj?.
Ulaven akava vodiči aver manušenca
Te gindinena kaj akava vodiči šaj te arakhel nekas andar lažno website, bičhalen le tumare amalenge thaj familijake.
Jekh minuto vaš proveribe šaj te arakhel jekh manuš andar bari problema.
Romani IT
Amari kultura. Amaro digitalno than.
